Leidens Ontzet 1574: De geschiedenis van de Spaanse belegering
Stel je voor: je loopt door de Leidse binnenstad, langs de grachten en de historische gebouwen. Overal voel je de geschiedenis.
Maar er is één verhaal dat echt in de stenen van de stad gebeiteld zit.
Het verhaal van 1574. Een jaar van angst, honger en een onwaarschijnlijke overwinning. Dit is het verhaal van Leidens Ontzet.
Het is niet zomaar een feestdag; het is de geboorte van de stad zoals we die nu kennen. Het bepaalt wie we zijn, tot aan de 3 Oktober viering aan toe. Laten we terug gaan in de tijd.
De aanloop: een stad in oorlog
Om Leidens Ontzet echt te begrijpen, moeten we terug naar de Tachtigjarige Oorlog. Stel je voor dat je in 1574 in Leiden woont.
Je bent protestant en de stad is in handen van de Geuzen, de opstandelingen tegen de Spaanse koning.
Buiten de muren staan de Spaanse legers van de hertog van Alva. Ze zijn er niet om even langs te komen; ze zijn er om de stad uit te hongeren en te vernietigen. De Spanjaarden bouwen ringmuren en forten om Leiden heen.
Je kunt de vijand letterlijk zien vanaf de stadsmuur. De belegering duurt maanden. De eerste poging om de stad in te nemen mislukt, maar de Spanjaarden geven niet op. Ze weten dat de stad een belangrijke schakel is.
Als Leiden valt, staat er niets meer in de weg voor de opstandelingen in Holland.
De burgers van Leiden moeten het dus alleen doen. Ze hadden relatief weinig soldaten.
Hun hoop lag bij de waterlinie: de lage, polderachtige grond rondom de stad. Het idee: als we de dijken doorbreken, stroomt het land onder water en kunnen de Spaanse schepen niet meer bij de stad komen.
De Belegering: Hoe werkte het?
Een belegering in de 16e eeuw was wreed en simpel. De Spanjaarden hielden de stad omsingeld.
Niemand eruit, niemand erin. Geen verse groenten uit de polder, geen koeien voor melk, en zeker geen granen voor brood. De bevolking werd langzaam uitgehongerd.
In de stad heerste de pest. Mensen stierven niet alleen door gebrek aan voedsel, maar ook door ziekte.
De lucht in de stad moet ondragelijk zijn geweest. Toch gaven de Leidenaren zich niet over. Ze hadden hoop op de waterlinie. De Spanjaarden, aan de andere kant, hadden hun eigen problemen.
Ze moesten hun eigen voorraden aanvoeren via de waterwegen. Maar die waterwegen waren moerassig en makkelijk te verdedigen voor de Geuzen met hun kleine schepen, de zogenaamde 'watergeuzen'.
De Spanjaarden bouwden forten bij de belangrijkste toegangswegen, zoals bij Zoeterwoude en bij de Zwammerdam. Ze hadden de stad in een wurggreep, maar de stad hield stand. De spanning werd met de dag erger. Hoe lang kun je als stad volhouden zonder eten?
De Ontzetting: De nacht van 2 op 3 oktober
Het moment suprême kwam met een storm. Niet zomaar een regenbuitje, maar een echte herfststorm.
En het was laagwater. De watergeuzen, onder leiding van de heldhaftige admiraal Louis van Boisot, kregen een plan.
Ze konden niet over de normale diepe wateren varen, want die waren bezet door de Spanjaarden. Maar door de storm en het laagwater konden ze over de ondiepe plassen varen. Ze moesten de dijken doorbreken om de wateren te verbinden.
Dit was extreem gevaarlijk. Je kon zomaar vastlopen of een dijk tegenkomen met vijandige soldaten. In de nacht van 2 op 3 oktober 1574 begon de tocht. De watergeuzen voeren in hun schepen over de Grote of Hollandsche IJssel en de Oude Rijn.
Ze werden geholpen door de wind. De Spanjaarden waren verrast.
Ze dachten dat een aanval onmogelijk was in deze omstandigheden. Rond een uur of vier in de ochtend, op 3 oktober, hoorden de hongerende Leidenaren iets dat ze maanden niet hadden gehoord: de kanonschoten van de Geuzen.
De Witte Broodjes
Het was het signaal dat de ontzetting was begonnen. De Spanjaarden, in paniek, braken hun kamp af en vluchtten. Toen de Geuzen de stad binnenvoeren, was het moment emotioneel en chaotisch.
De Leidenaren waren verzwakt en uitgemergeld. De Geuzen deelden eten uit.
Het beroemdste verhaal is dat van de 'witte broodjes'. De Geuzen hadden brood meegenomen op hun schepen. Ze gaven dit aan de uitgehongerde bevolking.
Om te voorkomen dat mensen te snel zouden eten en zouden stikken, zouden de Geuzen hebben gezegd: "Geduld, eet maar rustig, er is genoeg." Dit motto "Geduld is alles" is later het motto van de stad geworden. Er is een legende dat de bakkers van Leiden, om te vieren dat ze weer konden bakken, een speciaal broodje maakten: de 'huzaren'.
Dit is een broodje met kaas en ham. Hoewel de historische waarheid wat vaag is, is dit broodje in Leiden een begrip.
Als je in Leiden studeert en je eet voor het eerst een 'huzaren' bij de bakker op de Breestraat, voel je je meteen een beetje Leidenaar. Het is eten met een verhaal.
De Gevolgen: Waarom dit zo belangrijk is
De overwinning op 3 oktober 1574 was meer dan alleen een militaire success. Het was een keerpunt.
Na de overwinning tijdens het Leids ontzet door Willem van Oranje kregen de Spanjaarden nooit meer zo'n sterke greep op de stad. De stad kreeg als beloning van Willem van Oranje de keuze: of een universiteit (universiteit) of een markt op vrijdag. De stad koos voor de universiteit.
Dat besluit, in 1575, veranderde Leiden voorgoed. Het Universiteitsgebouw staat nu nog steeds prominent in de stad, vlakbij het Rapenburg.
Het maakte Leiden tot een stad van kennis en wetenschap. Voor de geschiedenis van Nederland was het cruciaal, zeker gezien de diepe betekenis van Leidens Ontzet. Het liet zien dat de Nederlanders niet zomaar gewonnen konden worden.
Het was een morele overwinning voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Zonder dit succes had de geschiedenis van ons land er heel anders uitgezien.
De universiteit trok studenten en geleerden van over de hele wereld. Dit zorgde voor een bloei van wetenschap en handel.
De stad kreeg de bijnaam 'Stad van Ontzet'. Het zit in het DNA van de stad.
Praktische tips: Beleef de geschiedenis zelf
Wil je de sfeer proeven van Leidens Ontzet? Bekijk dan het volledige programma voor 2 en 3 oktober om niets te missen.
In de eerste plaats door simpelweg door de stad te lopen. Volg de bordjes van de 'Stadswandeling Leidens Ontzet'.
Je loopt langs de plekken waar het gebeurde. Je ziet de muren, de poorten en de grachten. Het is een wandeling van ongeveer 3 kilometer.
Je kunt ook naar het museum De Lakenhal. Daar zie je schilderijen en voorwerpen uit die tijd. Denk aan de beroemde schilderijen van de belegering. De entree voor volwassenen is ongeveer €15, studenten met stadspas vaak minder of gratis.
Als je in Leiden studeert, is dit een perfect verhaal voor je tentamens geschiedenis.
Maar het is ook gewoon leuk om te weten waarom je op 3 oktober vrij bent. Als expat is het misschien even wennen: overal oranje vlaggen, optochten en heel veel herrie.
Maar nu weet je dat het niet zomaar lawaai is. Het is een viering van vrijheid. Als je de stad wilt zien zonder de drukte, ga dan in de zomer.
Loop dan langs de Oude Vest en kijk naar de waterlijn. Stel je voor dat het water tot aan de huizen stond.
Dat was de realiteit in 1574. Een leuk weetje voor degenen die van bier houden: er is een bierbrouwerij in Leiden die bier maakt naar aanleiding van de geschiedenis, zoals de 'Leidsche Bierbrouwerij'. Probeer eens een 'Leidens Ontzet' biertje.
Het smaakt naar meer dan alleen hop. Het smaakt naar overleven.
Dus, als je de volgende keer over de Beestenmarkt loopt of langs de Hooglandse Kerk, denk dan even aan de moedige Leidenaren van 1574.
Ze vochten voor hun stad en voor hun vrijheid. En dat vieren we nog steeds, met een broodje kaas en een biertje.