Logo Stiel
Industrieel Erfgoed in Leiden

STIEL

Meelfabriek De Sleutels

MEELFABRIEK DE SLEUTELS

Wie op een mistige dag op de Zijlpoortsbrug staat en de contouren van de Meelfabriek ziet oprijzen uit het water van de Zijlsingel, denkt onwillekeurig aan een kolossale middeleeuwse burcht of misschien wel aan het New-Yorkse Manhattan. Zouden Adriaan Koole en Arie de Koster, toen ze op 29 april 1884 hier hun Stoommeelfabriek oprichtten, voorzien hebben dat hun bedrijf ooit het meel zou malen voor het dagelijks brood van elke vijfde Nederlander? Vast staat in elk geval dat het zeer vooruitstrevende ondernemers waren. Zij bouwden hier een groot bedrijf, voorzien van de nieuwste vindingen.

Als de mist over het water van de Zijlsingel wegdrijft, zijn de afzonderlijke gebouwen van het huidige complex beter te onderscheiden. Het hoge witte gebouw in het midden is een moderne silo uit 1960. In 1992 schilderde Jan Willem Bruins van de Stichting Tegenbeeld hier, dertig meter boven de begane grond en in reusachtige afmetingen, het sprookje 'Van 2 kwadraten' van de Russische kunstenaar El Lissitsky. Het sprookje loopt goed af: dagelijks is nog te zien dat het rode vierkant wint van het zwarte.

Tegen de rechterflank van het moderne silogebouw en tegenover het Ankerpark staat het oudste onderdeel van het gehele complex: het ketelhuis uit 1896. De zeldzame ronde dakvorm is een vroege betonconstructie, die in de vorige eeuw vrijwel alleen voorkwam bij spoorwegstations en later nooit meer is toegepast. Het op één na oudste gebouw is de silo met het schuine dak uit 1904, links achter het moderne silogebouw. Toen de inmiddels alleen aan het bewind gekomen Koster dit gebouw liet optrekken, koos hij weer voor de moderne techniek: het is nu het oudste silogebouw van gewapend beton in Nederland.

Helemaal links, gezien van de Zijlpoortsbrug, ligt het meelpakhuis uit 1937 dat een volledig betonskelet heeft, opgebouwd uit zogenaamde paddestoelvloeren.

In 1988 ging de Leidse Meelfabriek dicht ten gunste van concentratie van de productie in Rotterdam. Slopen of niet slopen, dat was de kwestie die vanaf de sluiting speelde. Maar de mastodont van het Leidse industriële tijdperk zag kans om te overleven. De meelfabriek kreeg voor het overgrote deel de status van rijksmonument in het jaar 2000. Daarmede kwam een nieuwe bestemming - studentenhuisvesting en daarnaast een veelheid van functies - in zicht.

(Uit: 'Het Spoor van de industriële revolutie in een Hollandse stad', een uitgaaf van Primavera Pers en Stiel, Leiden, tweede herziene druk, 2002. De tekst is van Henk Budel.)

© Stichting Industrieel Erfgoed Leiden