Logo Stiel
Industrieel Erfgoed in Leiden

STIEL

Reclameboek bedrijfsleven Indonesië

RECLAMEBOEK BEDRIJFSLEVEN INDONESIË

De introductie van dit boek mocht er zijn: het voorwoord was van de hand van minister-president H.Colijn (hier aangeduid als de voorzitter van de raad der ministers) en de inleiding van prof.mr.M.W.F.Treub, oud-minister en voorzitter van de Ondernemersraad voor Nederlands-Indië. Verder werkten mee generaal C.J.Snijders, de vroegere opperbevelhebber van land- en zeemacht, mr.B.Loder, oud-voorzitter van het Permanente Internationale Hof van Justitie, en jhr.Jan Feith, die de teksten redigeerde.

In het kloeke boekwerk vinden we beschrijvingen van meer dan honderd en vijftig grote Nederlandse bedrijven, die kennelijk zelf de vaak bloemrijke teksten over de eigen onderneming hebben aangeleverd. Die teksten werden dan door de fotografische dienst van de KLM voorzien van luchtfoto’s. Dat was voor die dagen een nieuwigheid. Hans Martin, destijds algemeen secretaris van de KLM en later auteur van populaire romans, beschrijft hoe de vlieger-fotograaf van die dagen te werk gaat.

Overigens werd het sterke element van reclame in het boek niet verzwegen. De KLM was op het idee gekomen voor het boek, mede tegen de achtergrond van de geslaagde vliegtocht Amsterdam-Batavia in 1924 door het drietal Van der Hoop, Van Weerden Poelman en Van den Broeke, die daarmee de basis legden voor een geregelde vliegverbinding met onze toenmalige kolonie. Het boek was speciaal bestemd voor Indië. Jhr. Feith zegt het zo in zijn bijdrage:

‘Want dit mooi uitgevoerde moderne prentenboek van foto’s, genomen uit de lucht, in beeld brengende een aantal onzer voornaamste grootbedrijven in Nederland, bedoelt in de eerste plaats de aandacht van Indië te vestigen op al die Nederlandsche belangrijkheden; omdat het Indië is, dat voor een groot deel is aangewezen op deze bedrijven in het moederland.’

Reclame of propaganda?
Verder zegt Feith: “Men moge erover twisten of het doel van dit prachtboek als reclame of als propaganda moet worden beschouwd? Wat is het onderscheid! Elke goed-bedoelde reclame werkt als gezonde propaganda; en elke nuttige propaganda dient als reclame in deze of gene richting! Men houde ons dus niet aan het enge woord, doch erkenne de drijfveer, welke heeft voorgezeten bij de samenstelling.”

Ook oud-minister van Financiën Treub neemt geen blad voor de mond. “Welke bezwaren men er misschien ook tegen mag hebben, wij leeven op handelsgebied in het teken van de reclame. Wie deze verwaarloost of ondoelmatig aanwendt zal er onvermijdelijk schade van ondervinden. Onder zulke omstandigheden kan een nieuwigheid op het gebied van de bekendmaking van hetgeen de Nederlandsche nijverheid heeft aan te bieden, een goede uitwerking hebben.”
Het is duidelijk: andere tijden, dat wel, maar de handel was belangrijk en zou, zoals wij weten, dat ook blijven.

Leidse bedrijven
Het aantal Leidse bedrijven in dit boek uit de jaren twintig van de vorige eeuw is bescheiden: de Koninklijke Nederlandsche Grofsmederij, de fabriek voor wollenstoffen en lakens van J.J.Krantz & Zoon en conservenfabriek Tieleman & Dros. Ook een aantal gemeenten wordt in het boek beschreven. Leiden had er kennelijk geen interesse voor. Bekende bedrijven uit de Leidse regio die in het boek voorkomen zijn onder andere de zilverfabriek ‘Voorschoten’ in de plaats van die naam en de kalkzandsteenfabriek Arnoud in Hillegom, destijds de grootste van ons land.

Als een voorbeeld van de (reclame)teksten in dit boek de bijdrage van conservenfabrikant Tieleman & Dros, die in Nederlands-Indië een belangrijk afzetgebied had.

Deze fabriek werd anno 1877 opgericht, door leden van de Leidsche families Tieleman en Dros. Hoewel in het klein begonnen, werd door verbouwing , bijtrekking en bij bouwing de zaak in de bijna 50 jaar van haar bestaan, tot Nederland’s grootste conservenfabriek opgewerkt.

De fabriek specialiseert van oudsher in: geconserveerde groenten, vleeschsoorten, combinaties daarvan, soepen, tafelzuren, jams en alle verder verduurzaamde levensmiddelen. Het beste wat Holland oplevert, wordt daartoe verwerkt volgens recepten, in de loop der jaren proefondervindelijk getoetst.

Streng vasthoudend aan het principe, het beste van het beste te geven’, stelt zij zodoende – met klimmend succes –een toenemend aantal consumenten in Nederland, Nederlands-Indië en eigenlijk overal op den aardbol, instaat, zuivere Hollandsche levensmiddelen – waaronder vele typisch nationale schotels – te genieten, op plaatsen, waar zulks anders niet mogelijk zoude zijn.

De Departementen van Oorlog, Marine en Koloniën, alsmede de grote Scheepvaartmaatschappijen behoren tot T. & D.’s geregelde afnemers.

Door de hooge eischen, welke zij stelt aan de te verwerken grondstoffen, door de uiterst strenge hygiënische maatregelen bij de fabricage en ‘last not least’ door concurrerende prijzen, zag de firma Tieleman & Dros haar debiet de tegenwoordige hoogte bereiken en vertrouwt tot verdere doortrekking der stijgende lijn te komen.

Een echte reclametekst dus, nog gevolgd door de namen en adressen van de agenten voor Nederlands-Indië. Overigens is het reclame-element niet steeds aanwezig. Zo wordt in de bijdrage van de firma Krantz uit Leiden niet of nauwelijks reclame gemaakt, maar een boeiende beschrijving gegeven van het ontstaan van de lakenindustrie. Het blijft echter een uitzondering, want het gaat hier om een prentenboek over Hollands glorie, het bedrijfsleven. Het boek geeft een waarachtig beeld van dat bedrijfsleven in de jaren toen alles nog moest gebeuren.

Wibo Burgers, september 2003

© Stichting Industrieel Erfgoed Leiden