Logo Stiel
Industrieel Erfgoed in Leiden

STIEL

2013

STIELZ 2013 - nummer 4 - december

stielz2013 4

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Opknapbeurt voor de Oude Kooi
pagina 5   Column Henk Budel
pagina 6   Hulp gevraagd voor koloniaal erfgoed 
pagina 7   Rubriek Monument: Fabrieksschoorstenen in de belangstelling
pagina 10   Verdwenen middenstand in de Lage Mors

Opknapbeurt voor de Oude Kooi

De Oude Kooi, de befaamde vooroorlogse wijk van architect Jess en het eerste sociale woningbouwproject van formaat in Leiden wordt in de komende jaren grondig vernieuwd.

Hulp gevraagd voor koloniaal erfgoed
Erfgoedorganisaties uit Indonesië hopen op een inbreng van Nederlandse kant om koloniaal erfgoed op Java te behouden. Daarbij gaat het vooral om de suikerfabriek Gula Olean, gelegen op de punt van Oost Java...

Fabrieksschoorstenen in de belangstelling
Rokende fabrieksschoorstenen en stampende machines, dat is het beeldmerk van de  industriële activiteiten uit het verleden. Eens waren er meer dan 10.000 schoorsteenpijpen in ons land. Het merendeel is verdwenen...

Verdwenen middenstand in de Lage Mors
In de nieuwe wijken buiten de singels ontstonden in Leiden in de jaren dertig van de vorige eeuw in alle hoeken en gaten nieuwe winkelbedrijven.  Zo ook in de Lage Mors. Een van de hoekwinkels van de Tesselschadestraat werd in 1934 de melkwinkel van het echtpaar Van Egmond...

STIELZ 2013 - nummer 3 - september

stielz2013 3

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Leiden investeert in cultuursector
pagina 5   Column Henk Budel
pagina 6   Nieuw leven in de Meelfabriek
pagina 7   Aardewerk Groeneveldt gesloopt
pagina 11   Rubriek Monument: Erfgoed aan zee
pagina 14   Steenstraat 10-12

Redactioneel

De stad Leiden

Stef Bos zong ooit eens over zijn woonplaats Antwerpen: “Ik houd van mijn stad,ik haat van mijn stad.” Mooier kan je het bijna niet zeggen, want ook haat verraadt een diepe liefde. Ik hoorde het liedje terug in een commercial waarin een kaasproduct uit onze hoofdstad wordt aangeprezen. Ooit had ik het plan de melodie te gebruiken voor een eigen tekst over Leiden, maar daar is het nooit van gekomen.

Leiden is vanaf het allereerste moment dat ik hier woon een grote liefde van mij. Iedereen die bij ons op bezoek kwam kreeg een stadswandeling aangeboden. Ik las me in op de pareltjes (De Waag, Schouwburg, Burcht, Gerecht) en kocht al snel het boekje over alle hofjes. Het bezoek was ook snel verkocht, wat een mooie stad. Maar Leiden heeft ook iets chagrijnigs, iets bots, iets ruws. De vorige keer stipte ik de “wateroorlog” al aan, waarin ook maar even evenementen in de stad ter discussie werden gesteld. Alsof er geen 120.000 mensen hier wonen, ik reken de buurgemeenten niet mee. Bij de opknapbeurt van de Hooglandse Kerkgracht, een van de mooiste stukjes in Leiden, is de eis gesteld (en die is ook gehonoreerd) dat er geen bankjes geplaatst mogen worden, want er zou eens een dakloze op kunnen gaan zitten. En in het parkeerdebat duikt de term “vreemdparkeerders” op, dat zijn mensen die legaal hun auto ergens neerzetten waar je niet hoeft te betalen. Blijkbaar kan je in Leiden onbeschaamd voor je eigenbelang gaan. Daarom haat ik de stad.

Leiden is een schitterde mix van diverse functies. De relatieve grote binnenstad huisvest veel inwoners, vooral in de categorie 0-30 jaar. Er werken ook veel mensen en er komen ook toeristen, hoewel dat er te weinig zijn. Die moeten allemaal worden bediend en dat vereist dat belangen worden afgewogen. Dat je over je eigen belang (of je schaduw) moet durven heenstappen. Dat je met de stad verder wil. Ik hou van Leiden omdat het juist zoveel heeft te bieden.

Deze zomer was ik voor het eerst in Venetië, waar bewoners wegtrekken en de stad alleen nog toeristen bedient. Ik voelde me er niet thuis.

Gerard van Hees

Leiden investeert in cultuursector
Cultuur blijft Leiden bezighouden. Dit najaar is een nieuwe erfgoednota te verwachten, waaraan een uitgebreide inspraakronde vooraf is gegaan. Dichtbij zijn ook de plannen voor restauratie en uitbereiding van Museum De Lakenhal.Wethouder Jan-Jaap de Haan: “Leiden blijft investeren in haar cultuursector.”

Nieuw leven in de Meelfabriek
De plannen voor herontwikkeling van de Leidse Meelfabriek liggen gereed. In de aanloop naar een tweede leven voor dit rijksmonument worden thans de mogelijkheden onderzocht voor tijdelijke kantoorruimten, evenementen en festivals, horeca-activiteiten en openstelling van het terrein. Nieuw leven dus in het complex van de Meelfabriek.

Aardewerk Groeneveldt gesloopt
Woensdag 12 juni is Aardewerkfabriek Groeneveldt in de Dobbewijk van Voorschoten onverwachts gesloopt. De huidige eigenaar zou verval van de fabriek vrezen en gaf daarom opdracht tot afbraak. Met het gebouw van Pieter Groeneveldt verdween de laatste herinnering aan kunstzinnige ondernemers in Voorschoten zoals het Paapje van Hans Polak en de handweverij van Cornelis Moser. Het in 1941 door de architect Brusse ontworpen gebouw vertegenwoordigde in Voorschoten de vooroorlogse architectuurstroming ‘Nieuwe Zakelijkheid’.

Monumentaal kantoorgebouw in Breda
Badplaatsen veranderen snel van aanzien. Dat is niet alleen het gevolg van ophoging van de kust voor een betere beveiliging tegen de zee, ook worden gebouwen relatief snel vervangen. De fraai ogende villa’s, met veranda’s en koepeltjes, loggia’s en balkons in de stijl van omstreeks 1900, moeten vaak plaatsmaken voor appartementengebouwen. De zogeheten  badplaatsarchitectuur, waar kuststadjes zich graag op beroemen, is op de terugtocht. Maar Noordwijk aan Zee wil terug naar die architectuurstijl, die voor deze gelegenheid de Noordwijkse stijl
is genoemd.

Steenstraat 10-12
Van twee bedrijven naar één: de vele gedaanten van Steenstraat 10-12. Het enige echte oude pand in het rijtje. Het op de begane grond verheelde winkelwoonhuis fungeerde ruim een halve eeuw als ambachtelijke slagerij.

stielz2013 2STIELZ 2013 - nummer 2 - juni

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Leiden koestert erfgoed
pagina 5   Column Henk Budel
pagina 6   Het einde van het wagenmakersmuseum
pagina 7   De historie van de "Fransche Kroon"
pagina 11   Rubriek Monument: Monumentaal kantoorgebouw in Breda
pagina 14   Werelderfgoed
pagina 16   Gevelsteen als erfgoed
pagina 18   Stichting Tekend aan de Wand

Redactioneel
Citymarketing

Er komt een nieuwe Erfgoednota van wethouder Jan-Jaap de Haan. In dat kaderlopen veel vrijwilligers mee in het traject Erfgoed Ontmoet. Daarmee verzekert Jan-Jaap zich van, wat hij noemde, een “leger aan adviseurs dat ook nog eens niets kost”. Een goede methode om de “kosten externe inhuur”, een begrotingspost die jaar op jaar wordt overschreden, toch te drukken. Dat er ook nog draagvlak wordt gecreëerd, is waarschijnlijk de reden van het project. We zijn nu twee keer bijeengekomen in Nieuwe Energie en vele ideeën zijn de revue al gepasseerd. Het gaat vooral om wat we met het Erfgoed doen. Het enthousiasme is groot en het belooft ook een stap voorwaarts te worden.

Voor de tweede bijeenkomst heb ik me opgegeven voor de werkgroep die ook de citymarketing behandelt: hoe krijgen we de stad verkocht aan het grote publiek. Het is een onderwerp dat me altijd al heeft beziggehouden en samen met collega-raadslid Robert Barendse lanceerde ik in 2000 het begrip “weekendje Leiden”, wat overigens nooit is aangeslagen. Ook nu denken we met ons allen
mee vanuit de insteek dat het overvloedig aanwezige Erfgoed de goudmijn is die Leiden heet. Waarom kunnen we ons zo slecht verkopen?

Ik ontvang bij die bijeenkomst de brochure Ontdek Leiden, die Leiden Marketing samen met National Geographic Channel heeft gemaakt. Ik verwonder me over deze samenwerking, maar voel ook wel trots op mijn stad dat die samenwerking is gezocht. OK, de kop “Varen in de historische binnenstad” doet met de nu actuele “wateroorlog” wat cynisch aan, maar de inhoud verleidt absoluut. Een kleine domper is wel dat ik dezelfde dag ’s avonds een debat mag leiden in Dordrecht en als dank de brochure “Dordrecht, Cultuurstad aan het water” meekrijg, ook een samenwerking met National Geographic. Ook hier verleidt de brochure de lezer. Dordrecht is ook een prachtige stad, maar is nog onbekender dan Leiden.

Ja, hoe verkopen we de stad? Een uitstapje naar Groningen een week later levert het boekje “Literaire wandeling Groningen” op. En onderaan op het voorblad staat gedrukt “met wandelroutes inclusief Haren”. Moeten we misschien ook een feestje organiseren om veel publiek te trekken? Vind ik een goed idee. Maar niet op het water, want dat schijnt volgens sommigen niet meer te mogen. Citymarketing is een moeilijk vak, vooral als de ambitie in de stad zelf deels ontbreekt

Gerard van Hees

Leiden koestert zijn erfgoed
Wethouder Jan-Jaap de Haan gaf in maart jl. de aftrap voor het gesprek over de nieuwe erfgoednota tijdens een drukbezochte bijeenkomst. Het gaat erom de kansen en kwaliteiten van het erfgoed in Leiden te benutten. Voor het gesprek met betrokkenen zijn drie hoofdthema’s vastgesteld..

Het einde van het wagenmakersmuseum
Met het Wagenmakersmuseum aan de Oude Varkenmarkt in Leiden is het gedaan. Het pand, eigendom van de gemeente Leiden, zal worden verkocht. Het moet per l juli leeg zijn. Wat er met de collectie gaat gebeuren, is nog onduidelijk.

De historie van de Fransche Kroon
De tekst van een oud boekje over de zo bekende distilleerderij

Monumentaal kantoorgebouw in Breda
Een van de mooiste – en best bewaard gebleven – historische kantoorgebouwen van ons land staat in Breda. Het is het kantoorgebouw van de vroegere brouwerij De Drie Hoefijzers, daterend van het eind van de jaren twintig van de vorige eeuw.

 

STIELZ 2013 - nummer 1 - maart

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Watertorens: zicht op herbestemming
pagina 4   Stielz zoekt medewerkers
pagina 5   Column Henk Budel
pagina 7   Jaarverslag STIEL 2012
pagina 9   Rubriek Monument: Stelling van Amsterdam
pagina 11   Herinneringen aan Herman Heijenbrock
pagina 12   BOEi: herbestemming moet erkend vak worden
pagina 14   Van tabakshandel tot belwinkel: 130 jaar Steenstraat 14-16

Redactioneel
De architect in het nauw

Een paar nummers geleden meldde ik op deze plaats dat ik voor mijn werk bij FNV Bondgenoten ook de architectenbranche tot mijn pakket mag rekenen. Ik ben daar zeer content mee, omdat ik het een interessante branche vind en er ook nog een relatie is met het werk van STIEL.

Het gaat niet goed met de architectenbranche. Met de hele bouw gaat het niet goed en omdat er weinig geld is, wordt er weinig ontwikkeld. De huizenbouw ligt stil en er staan zoveel bedrijfspanden leeg, dat provincies allerlei nieuwe bedrijventerreinen hebben geschrapt. Aan de hand van de aantallen deelnemers in het pensioenfonds moeten we constateren dat de sector de laatste jaren is gehalveerd. In veel bureaus vallen ontslagen, gaan mensen over op een vierdaagse werkweek, sommige bureaus gaan zelfs op vrijdag dicht. Afgestudeerde architecten dreigen verloren te gaan voor de sector, omdat ze geen werk kunnen vinden. En er wordt geen stuiver meer verdiend.

En toch is er een lichtpuntje. Hergebruik heeft een zodanige vlucht genomen, dat binnen de architectenbranche hier nog wel werk zit. Nu er zoveel leeg staat, ook wat voor STIEL waardevol is, lijkt er werk aan de winkel. Zit hier geen ‘’monsterverbond’’ in tussen gemeenten, bouw, bouwgerelateerde bedrijven, woningcorporaties en clubs voor behoud van industrieel erfgoed en andere waardevolle gebouwen? De BTW gaat omlaag in de bouwkolom, ook voor architecten.
Bedrijven zullen in plaats van de vanzelfsprekende nieuwbouw hun blik op bestaande bouw moeten richten. Bouw die moet worden aangepast en waar nieuwe mogelijkheden worden geschapen. Gebieden en straten waar in plaats van leegstand weer leven in de brouwerij komt. Wordt het lichtpuntje voor de architectenbranche een begin van een nieuwe werkwijze, waar we als STIEL alleen maar goed garen mee kunnen spinnen?
Gerard van Hees

Watertorens: zicht op herbestemming
De kans bestaat dat de Leidse watertoren aan de Hoge Rijndijk aan een tweede leven kan beginnen. Zowel het rijk als de gemeente is akkoord gegaan met het verbouwingsplan.Dat plan voorziet in een woonruimte, een galerie en een bed & breakfast met drie kamers. Er zijn acht parkeerplaatsen bij de toren gepland.

Stelling van Amsterdam: Een nationaal landschap
In deze rubriek aandacht voor het industrieel erfgoed buiten Leiden en regio. Deze keer kijken we naar een Nationaal Landschap, de Stelling van Amsterdam, met o.a. het forteiland Pampus en het vuurtoreneiland bij Durgerdam.

De Stelling van Amsterdam, wat is dat? Het valt niet onder het industrieel erfgoed en al evenmin is het een monument. Het is een Nationaal Landschap sinds 2005. Bijna tien jaar eerder was de Nieuwe Hollandse Waterlinie rond het centrum van Amsterdam, met maar liefst 45 forten geplaatst op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO. Niet zo gering dus.

Herinneringen aan Herman Heijenbrock
De Stichting Vrienden van het werk van de industrieschilder Herman Heijenbrock heeft een sympathiek boekje met herinneringen aan de meester uitgegeven. Die herinneringen komen van mensen die de schilder (1871-1948) persoonlijk gekend hebben. Het zijn kleinkinderen, andere familieleden, vrienden en enkele verzamelaars van zijn werk. Samen tekenen zij het beeld van een man die zoveel meer was dan kunstschilder alleen.

BOEi: Herbestemming moet erkend vak worden
‘Herbestemming moet een erkend vak worden’. Die opvatting leeft in de kring van BOEi, de non-profitorganisatie die zich inzet voor herbestemming van industrieel erfgoed in ons land.  BOEi-directeur Arno Boon zei dat op de nieuwjaarsbijeenkomst van FIEN, de Federatie Industrieel Erfgoed Nederland in het hoofdkantoor van BOEi in Amersfoort.

Van tabakshandel tot belwinkel: 130 jaar Steenstraat 14-16
Na de kennismaking met de eerste twee ondernemers in tabak en sigaren volgt hier het verhaal van sigarenman Willem le Mair, met een uitstapje naar het pand Steenstraat 19 en zijn architect. Vervolgens is er na de Tweede Wereldoorlog de juwelierszaak Rosine, waarna de handel in contactlenzen en ten slotte die in beltegoed de rij sluiten.

© Stichting Industrieel Erfgoed Leiden