Logo Stiel
Industrieel Erfgoed in Leiden

STIEL

2012

STIELZ 2012 - nummer 4 - december

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Gezocht: wandkunst uit wederopbouwperiode
pagina 4   Subsidie voor monumentale schoorsteen
pagina 7   Rijnwoude op de bres voor Nieuw Werklust
pagina 8   Rubriek Monument: Van ENKA-Ede bleef weinig over
pagina 10   Monumentenregeling vernieuwd
pagina 14   Van tabakshandel tot belwinkel: 130 jaar Steenstraat 14-16

Redactioneel

DE TOEKOMST VAN STIEL

Het doel van een organisatie is om zichzelf overbodig te maken. Toch blijkt dat in de praktijk een weerbarstig onderwerp. STIEL kijkt ook wel eens naar zichzelf en vraagt dan: moeten we door? Vooralsnog wordt deze vraag met JA beantwoord. We hebben nog genoeg dossiers onderhanden. Wel verschuift onze aandacht van het pure industriële erfgoed naar de omgeving (vooral onroerend goed) waarin wordt gewerkt. Wat wel schuurt is dat veel betrokken panden inmiddels de aandacht krijgen die ze verdienen. Maar wat ook schuurt is de verkeerde aandacht die er voor sommige zaken is.
Dinsdag 4 december het Leidsch Dagblad in de bus. De afgelopen tijd is er al veel aandacht geweest in het blad voor de schoorsteen in de Haarlemmerstraat. De eigenaar van dit gemeentelijke monument zoekt middelen om de schoorsteen op te knappen. De gemeente Leiden lapt – dit is buiten het staande beleid – ruim 40.000 euro bij, maar de familie Exter heeft helaas geen geld om de rest te financieren. Dat kan, dat vereist een gezamenlijke inspanning, waaraan STIEL overigens heeft meegedaan. Maar dan lezen we het volgende: "Maar het is kennelijk mijn schoorsteen, zonder dat ik mag bepalen wat er mee gebeurt," aldus Diana van Exter.
Feuerbachs "het zijn bepaalt het bewustzijn" is hier wel heel letterlijk van toepassing. Volledig losgezongen van elke waarde van deze unieke schoorsteen probeert de dame in de slachtofferrol te kruipen, waar ze al die jaren zelf aan het stuur heeft gezeten. Je wordt wakker en realiseert je dat je nog een schoorsteen in bezit hebt. Ja, beste lezers, doe de gordijnen eens open en kijk wat er allemaal bij u in de tuin staat. Vrijdagavond 30 november hebben we de jubilarissen van FNV-Bondgenoten omgeving Leiden in Holiday Inn gehuldigd. Daaronder drie werknemers van de Meelfabriek. Ik kon niet nalaten te vermelden dat ik in mijn vrije tijd ook voorzitter van STIEL ben. En uit de reacties die je dan krijgt weet je dat STIEL voorlopig haar werk moet voortzetten. Alleen maar trots bij de jubilarissen voor het werk van STIEL. De werknemers zijn blij dat de Meelfabriek er nog is en wordt hergebruikt. Wellicht een voorbeeld voor onze Diana?

En voor het overige zoeken we nog een secretaris.

Gerard van Hees

Gezocht: wandkunst uit wederopbouwperiode
De laatste jaren is er een toenemende interesse voor wandkunst uit de jaren van de wederopbouw (1945-1965). Het gaat hier om monumentale kunst in openbare gebouwen en kantoren zoals wandschilderingen, reliëfs, mozaïeken, tegeltableaus en werken in glas-in-lood. Vaak betreft het bouwopdrachten waarbij architect en kunstenaar nauw samenwerkten. Tegenwoordig is er niet veel belangstelling voor deze werken, terwijl de kunstenaars van toen in de vergetelheid zijn geraakt.

Subsidie voor monumentale schoorsteen
De gemeente Leiden komt over de brug met een subsidie van 42.500 euro in de restauratiekosten van de monumentale bakkerijschoorsteen v.h. Tijsterman aan de Haarlemmerstraat. Het gaat hier om de helft van de subsidiabele kosten. Daarmee lijkt de kans op behoud van de oude schoorsteen toegenomen.

Rijnwoude op de bres voor Nieuw Werklust
Terwijl het verval steeds verder om zich heen grijpt bij de voormalige kleiwarenfabriek Nieuw Werklust in Hazerswoude-Rijndijk, verlangt de gemeente Rijnwoude van de eigenaren dat zij maatregelen nemen om het verval te stoppen.

Rubriek Monument: Van ENKA-Ede bleef weinig over
In deze rubriek aandacht voor de industrieel erfgoed buiten Leiden. Deze keer het ENKAfabriekscomplex, gelegen bij het NS-station Ede-Wageningen. De restanten ervan worden ingepast in een nieuwe woonwijk. Van het omvangrijke fabriekscomplex van Enka-Ede, gelegen bij het NS-station Ede-Wageningen, staat nog maar weinig overeind. Wie in de trein voorbijgaat ziet eigenlijk alleen nog het karakteristieke Poortgebouw. Er zijn nog enkele gebouwen meer overgebleven, evenals twee schoorstenen. De nu nog aanwezige gebouwen zijn rijksmonument. Ze zullen, als het even kan, een nieuwe functie krijgen, die past in de herbestemming van deze locatie tot woonwijk. 

Monumentenregeling vernieuwd
De populaire instandhoudingsregeling voor rijksmonumenten is op belangrijke onderdelen vernieuwd. Eigenaren van monumenten kunnen met behulp van deze regeling planmatig onderhoud uitvoeren. Dure restauraties achteraf worden zo voorkomen. De regeling is vernieuwd om zoveel mogelijk eigenaren te ondersteunen. De vernieuwde regeling treedt 1 januari 2013 in werking.

Van tabakshandel tot belwinkel: 130 jaar Steenstraat 14-16
Het dubbel winkelwoonhuis Steenstraat 14-16 staat terecht op de gemeentelijke monumentenlijst van Leiden. We komen te weten wie de architect is geweest van het huidig pand, wanneer het gebouwd is en wat de functies waren van het winkeldeel. En er was meer dan alleen detailhandel. In de serie winkelwoonhuizen aan de oostzijde van de Steenstraat neemt het gebouw met de gecombineerde huisnummers 14-16 een opvallende en eervolle plaats in. Het gemeentelijk monument is een zoektocht naar opdrachtgever, ontwerper, bouwer, functie en geschiedenis meer dan waard, zeker voor wie de blik naar boven wendt en de verknoeide pui overslaat.

STIELZ 2012 - nummer 3 - september

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Monumentale schoorsteen loopt gevaar
pagina 4   Pleidooi voor behoud sociale woningbouw
pagina 7   Trafohuisjes in Leiden
pagina 12   Rubriek Monument: Erfgoedpark in Scheemda
pagina 16   Exit vijzelrioolgemaal Lammenschansweg

Redactioneel
Bollen- of Rommelstreek
In mijn tijd als lid van de Gemeenteraad was het een actueel thema. De verrommeling van het landschap, waarbij de Bollenstreek als het voorbeeld diende. Binnen Holland Rijnland, het samenwerkingsverband in onze regio, waar ik vier jaar lang lid ben geweest van het Algemeen Bestuur, kwam deze discussie vaak ook op. Het ging dan primair om ondersteunende glasbouw, zoals dat werd genoemd. De botsing tussen economie en ecologie in de Bollenstreek werd in het Pact van Teylingen beslecht, waarbij de onderliggende principes vanuit de gemeenten in de Bollenstreek toch telkens in economische zin werden verwoord. Hetgeen mij altijd weer verbaasde. De verrommeling in deze streek, met vanuit STIEL vooral een benadering die de klassieke bollenschuurarchitectuur in het landschap inpast, is ook niet tot staan gebracht. Op fietstochten door de streek, waarbij de bloeiende velden voor veel fietsers een trekker is, wordt dat steeds duidelijker. Mooie oude bollenschuren worden ingepast naast moderne hallen, huizen die er niet bij passen en vooral rommelige "bijgebouwen". Onlangs mocht ik met de auto nog een ritje door de streek maken en viel het me nog meer op. Mooie oude bollenschuren weggestopt, velden die doen denken aan festivalterreinen die nog niet zijn opgeruimd. In de overgang van het veenweidegebied naar de prachtige duinen verdient deze streek een nieuw Pact van Teylingen, maar dan een waarbij het industrieel erfgoed ook een plaats krijgt. Wie pakt dit op?
Gerard van Hees

MONUMENTALE SCHOORSTEEN LOOPT GEVAAR
Een van de weinige fabrieksschoorstenen die Leiden nog heeft, dreigt te verdwijnen. Het is de fabrieksschoorsteen van de vroegere Timp Koekjesfabriek, later bakkerij Tijsterman, aan de Haarlemmerstraat 245-247.

PLEIDOOI VOOR BEHOUD SOCIALE WONINGBOUW
Historicus Cor Smit vindt dat er meer aandacht moet komen voor de vooroorlogse sociale woningbouw in Leiden. "Het gaat hier om belangrijk erfgoed, waarvan al veel is verdwenen. Met wat er nog is, moet zuinig omgegaan worden, sloop moet de laatste optie zijn."

TRAFOHUISJES IN LEIDEN
Ook het trafohuisje, veelal een gebouwtje zonder aanzien, kan de status van monument bereiken. Leiden kent een aantal van deze gebouwtjes, waarvan er zeven de gemeentelijke monumentenlijst hebben bereikt. Ze vertegenwoordigen een belangrijke periode in de geschiedenis van de elektriciteit.

ERFGOEDPARK IN SCHEEMDA
In onze rubriek Monument deze keer (opnieuw) aandacht voor de vroegere strokartonfabriek De Toekomst in Scheemda, die zich langzaam beweegt in de richting van een nieuw bestaan. 2013 wordt een beslissend jaar. Wie vanaf Groningen via de A7 in de richting van Duitsland rijdt, komt al snel de oude strokartonfabriek tegen. Ze vormt een imposant silhouet tegen de horizon met de bestanddelen van zo'n complex: schoorsteenpijpen, fabriekshallen. Dat alles was lange tijd gevat in een kader van sterk verval. De Toekomst was vele jaren niet veel meer dan een ruïne. Als zodanig figureerde het complex in 2006 in Paul Verhoevens film Zwartboek.

EXIT VIJZELRIOOLGEMAAL LAMMENSCHANSWEG
De renovatie van het rioolgemaal Geregracht is voltooid. Met de renovatie wordt zowel het pompgebouw als de vuilwaterkelder weer ten volle benut, een verheugende ontwikkeling. Na de renovatie van de vuilwaterkelder in 1987 en de plaatsing daarin van dompelpompen, gepaard gaande met de verwijdering van de pompen in de pompkelder en de motoren op de begane grond, had het pompgebouw zijn functie verloren.

STIELZ 2012 - nummer 2 - juni

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Wonen in meelfabriek: veel belangstelling
pagina 6   De historische gevelreclames van Leiden
pagina 15   Rubriek Monument: Cultuurfabriek aan de Roer
pagina 17   Koos Vreeswijk houdt het ambacht van klompenmaken in ere
pagina 19   De man achter de lichten aan de kust
pagina 20   De kleine Eiffeltoren

Redactioneel
Oegstgeest
De Vereniging Oud Oegstgeest bestaat 25 jaar. Opgericht uit onvrede tegen de sloop van Huize Curium. In een speciale uitgave van ‘’Over Oegstgeest’’ wordt aan het jubileum aandacht besteed, en de uitgave is huis-aan-huis in Oegstgeest verspreid. Kom daar mee eens om in Leiden, niet te betalen. Maar in Oegstgeest kan het blijkbaar wel. Het bestuur van STIEL feliciteert de Vereniging Oud Oegstgeest met haar jubileum. Wij zijn opgericht vanwege de dreigende sloop van de meelfabriek en we bestaan ook 25 jaar, een toevallige, maar grappige parallel.
In het speciale nummer ook een uitgebreid artikel over Jan Wolkers. Het is de schrijver die het plaatsje op de kaart wist te zetten. Op mijn middelbare school was "Terug naar Oegstgeest" een klassieker, met de verhalen over de orthodoxchristelijke opvoeding en de teloorgang van de levensmiddelenzaak van zijn ouders. De verhalen met veel sex zullen er wel mede debet aan zijn geweest, aan die populariteit van Wolkers onder de scholieren. Nog zie ik mijn moeder het door mij geleende Turks Fruit ter hand nemen en na vier bladzijden onder de uitroep "wat een viezigheid" weer neerleggen. "Dat is literatuur mam", wist ik nog gevat te zeggen.
Wolkers verdient zijn plaats in de speciale uitgave natuurlijk volledig, ook vanwege zijn tekenwerk van Oud-Poelgeest. Nog herkennen we het kasteel en de verderop gelegen muziektent in het Leidse Hout. Mooie herinneringen. De VOO-voorzitter Harry Vissers vertelt in de speciale uitgave over het werk van de vereniging. Verbinden van het heden met het verleden is zijn rode draad. STIEL herkent zich in zijn woorden en wenst de Vereniging Oud Oegstgeest ook in de toekomst veel succes.

Wonen in meelfabriek: veel belangstelling
Er bestaat grote belangstelling om te wonen in de te renoveren Leidse Meelfabriek. Er komen 42 appartementen in en nu al hebben zich honderden belangstellenden gemeld. De Noordwijkse projectontwikkelaar Ab van der Wiel vertelde dat tijdens een praatje over de stand van zaken bij het project, op uitnodiging van het RAP Architectuurcentrum.

De historische gevelreclames van Leiden
Wie oude ansichtkaarten van Leiden bekijkt, ziet het zonder veel moeite. Het stadsbeeld van toen werd gedomineerd door grote aantallen muurschilderingen. De vroegste dateren van rond 1900. De jaren twintig van de vorige eeuw waren een glansperiode voor de gevelreclames, die vooral consumptieartikelen aanprezen. Daarna volgde de teloorgang, vooral na de Tweede Wereldoorlog. Ook het aantal muurschilderingen in Leiden nam snel af. In de jaren negentig ontstond er hernieuwde aandacht voor de (historische) muurschilderingen. Daardoor kan ook Leiden nu nog bogen op een redelijk aantal van deze boeiende en cultuurhistorisch belangrijke objecten.

Rubriek Monument: Cultuurfabriek aan de Roer
In deze rubriek aandacht voor erfgoed buiten Leiden en regio. Deze keer de transformatie van de eerste waterkrachtcentrale van ons land in Roermond tot 'ECI cultuurfabriek'. Het gebouwencomplex van de E.C.I., eens de eerste waterkrachtcentrale van ons land, zal spoedig een tweede leven beginnen als 'ECI-cultuurfabriek' voor Roermond en regio. Het is een van de grote industriële herbestemmingsprojecten in Nederland: de kosten van restauratie en herbestemming belopen ongeveer 17 miljoen euro. Het is de bedoeling dat de nieuwe cultuurfabriek in september aanstaande van start gaat.

Koos Vreeswijk houdt het ambacht van klompenmaken in ere
Er zijn oude ambachten waarvan de beoefenaars op een paar handen te tellen zijn. Met de hand klompenmaken is daar een goed voorbeeld van. Het is een vak dat van vader op zoon wordt doorgegeven, zo ook bij Koos Vreeswijk (1936), die vanuit zijn werkplaats in Zoeterwoude al meer dan 60 jaar van een blok hout klompen maakt. "Vroeger had elk dorp zo’n beetje zijn eigen klompenmaker."

De man achter de lichten aan de kust
De man, die zorgde dat de lichten aan de Hollandse kust er kwamen: dat is ir. Pieter van Braam van Vloten (1871-1940). Hij had niet alleen een belangrijk aandeel in de totstandkoming van onze kustverlichting, ook is hij de man achter de lichten van Schiphol.

De kleine Eiffeltoren
Ook in het nabije buitenland is soms interessant industrieel erfgoed te vinden. Wie achter Groningen de grens overgaat, komt na een uurtje rijden bij de levendige havenstad Emden. Dit is Ost-Friesland. Het landschap lijkt veel op dat van onze noordelijke provincies. Hier vinden we in Krummhörn een opmerkelijke vuurtoren, die niet ten onrechte wel eens de kleine Eiffeltoren wordt genoemd.

Op deze pagina leest u een selectie uit de artikelen in STIELZ. Indien u het tijdschrift wilt aanschaffen, dan kunt u terecht bij onze verkoopadressen.


STIELZ 2012 - nummer 1 - maart

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Herontwikkeling meelfabriek begint eind 2012
pagina 4   Ondergang Van der  Klaauw-toren nabij
pagina 5   Column Henk Budel
pagina 6   Het erfgoed van een industriestad - zilveren jubileum van STIEL
pagina 11   Rubriek Monument: Roerend erfgoed in opmars
pagina 12   Schoolvoorbeelden van monumenten in Leiden
pagina 15   STIEL in het jaar 2011
pagina 18   Uit Leiden & regio

 

 

Herontwikkeling meelfabriek begint eind 2012
Tegen het eind van dit jaar gaat de herontwikkeling van de Leidse meelfabriek van start, zo is meegedeeld door Van der Wiel Bouw, de ontwikkelaar van het Leidse megaproject. In tegenstelling tot eerdere plannen zal niet worden begonnen met woningbouw. Dat laatste zal pas gebeuren wanneer 80 procent van de woningen is verkocht. In het nieuwe bouwschema wordt begonnen met de bouw van een groot Spa & Wellnesscenter in de voormalige meelopslag. Het zeven verdiepingen tellende gebouw krijgt vijf verdiepingen, vol met sport- en ontspanningsmogelijkheden. De opening van het Spa & Wellness Center staat voor medio 2014 in de agenda. De hele herontwikkeling van het Meelfabriekcomplex zal vijf jaar vergen.

Ondergang Van der Klaauw-toren nabij
De ondergang van de Van der Klaauwtoren lijkt bezegeld. De Raad voor de Cultuur is van oordeel dat het gebouw onvoldoende kwaliteit heeft om rijksmonument te worden. Daarmee komt sloop van het karakteristieke Leidse gebouw in zicht. Wél erkent de Raad voor Cultuur de architectuurhistorische, cultuurhistorische en stedebouwkundige waarden van de Van der Klaauw-toren, maar dat geldt alleen voor het lokale en regionale niveau. De Stichting Industrieel Erfgoed Leiden heeft ervan afgezien om bezwaar aan te tekenen tegen deze beslissing. Al eerder heeft de gemeente Den Haag de aanvraag om de toren de status van gemeentelijk monument te geven en het gebouw zo te bewaren van de hand gewezen. Het is niet te verwachten dat het gemeentebestuur op die beslissing zal terugkomen, ondanks een positief advies van de monumentenselectiecommissie. De universiteit van Leiden, eigenaresse van de toren, geeft de voorkeur aan een nieuwe appartemententoren en gaat daarmee voorbij aan de culturele waarden die bij de Van der Klaauw-toren in het geding zijn.

Erfgoed in overvloed - Column door Henk Budel, erevoorzitter
[...] Er is misschien wel een ander probleem. En dat is wat staatssecretaris Rick van der Ploeg (door Stiel geëerd met de Gietijzeren Kandelaar wegens zijn verdiensten voor het industrieel erfgoed), al tien jaar geleden, noemde: “Erfgoed in overvloed”. Erfgoed loopt ons vandaag de dag helemaal over de schoenen. De gelovigen stoppen met kerken en honderden, misschien wel duizenden, kerken staan leeg. Tienduizenden boeren stoppen met boeren en idem zoveel boerderijen raken onbewoond. Daaronder zijn vast wel duizenden wederopbouwboerderijen. Een dagelijks groeiende groep klanten koopt op internet en er vallen al winkels stil in de Breestraat. Met postkantoren, politiebureaus in de wijk, brugwachtershuisjes en met klein erfgoed zoals knipperbollen, brandmelders, telefooncellen en gietijzeren brievenbussen met drukwerk-opening ging het dezelfde kant op. In een tiental jaren veranderde ons straatbeeld meer dan in de hele negentiende eeuw. Allemaal erfgoed dat niet past in een canon, maar wel geschiedenis vasthoudt van leven en werken van alledag in Nederland. Wie redt het of denkt op z’n minst na over een beredeneerde keuze uit de overvloed?

Het erfgoed van een industriestad - bij het zilveren jubileum van STIEL
Hoe is de industriestad Leiden in de afgelopen decennia omgegaan met het erfgoed uit deze sector en wat is het aandeel van STIEL daarin? Die vraag staat centraal in dit verhaal. De Stichting Industrieel Erfgoed Leiden bestaat in mei aanstaande een kwart eeuw. Een terugkijk op vervlogen jaren is dus heel passend.
[...] Leiden kwam, waar het gaat om het industrieel erfgoed, pas in de jaren tachtig in zicht. De officiële oprichting van STIEL, vond plaats op 27 mei 1987, maar ook in 1986 waren er activiteiten van de voorganger van STIEL, de Werkgroep Industrieel Erfgoed Leiden (WIEL).
[...] De kersverse stichting kreeg het direct voor de kiezen: in juni 1988 werd de Meelfabriek de Sleutels gesloten en begon de strijd om het behoud van dit fabriekscomplex. En nu, na meer dan twintig jaar, is de kolos nog steeds niet weg te denken uit het bestaan van de organisatie. In deze dagen praat STIEL met andere betrokkenen over de toekomst van de fabriek, die sinds het jaar 2000 op initiatief en door inzet van STIEL rijksmonument is. Het feit, dat de fabriek er nog steeds staat en er uitgegaan wordt van een toekomst voor het complex, kan ook zeker mede op het conto van STIEL worden geschreven.

Rubriek monument: roerend erfgoed in opmars
In deze rubriek aandacht voor erfgoed buiten Leiden en regio. Deze keer richten we de schijnwerper op ons mobiele erfgoed. Het roerend erfgoed is in opmars. Steeds meer mensen hebben interesse voor de mooie oude auto’s, vliegtuigen, schepen, treinen en trams. Via de opbouw van een nationaal register voor mobiel erfgoed komt nu bescherming voor deze categorie van ons erfgoed nabij.

Schoolvoorbeelden van monumenten in Leiden
De stad Leiden is trots op haar monumenten en er komen er steeds meer bij. Dat is mooi, het Leids cultureel erfgoed is een van de belangrijkste kwaliteiten van de stad. Gelukkig staan er inmiddels ook veel gebouwen uit de 20e eeuw op de lijst van gemeentelijke monumenten. Maar gebouwen uit de wederopbouwperiode worden nog te weinig op waarde geschat. Een aangenomen motie van GroenLinks probeert hier wat aan te doen. Het belangrijkst is echter dat de gemeente Leiden beseft dat ook naoorlogse gebouwen, mooi of lelijk, onderdeel kunnen uitmaken van de Leidse cultuurhistorie.

Uit Leiden en regio - pleidooi voor behoud Sneeuwwitje
In de afgelopen maand hebben intiatiefnemers Reinier Verbeek en Sjaak Veringa een actie op gang gebracht voor het behoud van het Leidse woon/atelierschip Sneeuwwitje. Het gaat hier om een van de laatste ijzeren schepen, dat ooit in Leiden in gebruik was als woon/atelierschip. De romp diende vroeger als zeilschip van het type Hasselter Aak. Deze romp is door de Leidse beeldhouwer Frans de Wit in zijn jonge jaren opgebouwd van afvalstaal van de Koninklijke Nederlandse Grofsmederij op de Waard, met een markant resultaat.
In een brief aan burgemeester en wethouders van Leiden pleiten de intiatiefnemers voor een goede ligplaats voor het historische vaartuig.

© Stichting Industrieel Erfgoed Leiden