Logo Stiel
Industrieel Erfgoed in Leiden

STIEL

2011

STIELZ 2011 - nummer 4 - december

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Leiden behoudt industriële steeg
pagina 4   Weerstand tegen nieuwe monumentencommissie
pagina 5   Laatste postkantoor dicht
pagina 7   Column Henk Budel
pagina 8   Neo-industrieel erfgoed onder de rook van Leiden
pagina 13   Wijzigingen monumentenwet: accent op herbestemming
pagina 15   Rubriek Monument: Op zoek naar de oude kaarsenfabriek

Redactioneel

DE TOEKOMST VAN STIEL

In de laatste bestuurvergadering hebben we gesproken over de toekomst van STIEL. Inhoudelijk zijn we nu opgeschoven van industrieel erfgoed naar erfgoed in relatie tot de werkende mens, en qua periode zitten we vooral in de wederopbouwperiode, zeg maar 1940-2000. De verkiezing van het jonge monument betrof ook deze periode. Stiel zelf is een actieve club mensen, van wie enkelen al behoorlijk op leeftijd zijn. Dat noopt tot nadenken en tot het werven van nieuw talent. De samenwerking met de andere historische verenigingen kan worden geïntensiveerd. De afgelopen twee jaar hebben we de donateursbijeenkomst met de Dirk van Eck-Stichting gedaan. De verkiezing van het jonge monument met Oud Leiden. In een koepel werken we samen met alle historische verenigingen en voeren we gezamenlijk overleg met de het stadsbestuur.
Een van de zaken die we samen kunnen doen is het uitgeven van een gezamenlijk blad. Onze Stielz wordt hoog aangeslagen, maar de energie die erin wordt gestopt, kan wellicht tot meer resultaat leiden, als ook collegaverenigingen meedoen. En zo zullen er vast nog wel meer mogelijkheden zijn. Kortom, het bestuur beraadt zich op zijn toekomst.
Kafka in Leiden, zo voelde dat een beetje. Netjes gebeld en gemaild met Vastgoed van de universiteit over de uitverkiezing van de Van der Klaauwtoren tot jong monument, maar geen enkele reactie van hun kant. Ze kwamen niet opdagen en lieten niets van zich horen. Is er aan die kant dan geen enkele trots voor deze waardering van de Leidse bevolking? Andersom wel, want de rondleidingen in de verbouwde sterrenwacht tijdens de Open Monumentendagen en het Wetenschapsweekeinde waren overweldigend. Prachtig vakwerk.
Zelfs mijn kinderen, die "onder protest" meegingen, waren onder de indruk. Het leverde trouwens ook nog een verbazing op aan mijn kant. Aan het einde van de Kaiserstraat missen we in de Leidse Loper (dat zijn de verwijsborden) zowel de verwijzing naar het Academiegebouw als naar de Sterrenwacht. Dat kan dus beter, toch maar een mailtje naar het Stadhuis. En zo valt er voor Stiel altijd wel wat te doen.

Gerard van Hees

Leiden behoudt industriële steeg
Mede door toedoen van STIEL zal de Marktsteeg het aanzien van een industriële steeg behouden. Het Leidse stadsbestuur heeft namelijk onlangs een aantal panden aan de Marktsteeg/Lammermarkt de status van gemeentelijk monument gegeven, waardoor de Marktsteeg zoveel mogelijk in de huidige vorm blijft en de herinnering aan het industrieel verleden van Leiden levend zal houden.

Laatste postkantoor dicht
Het laatste zelfstandige postkantoor is eind oktober gesloten. Een jaar eerder dan was voorzien ging het monumentale postkantoor aan het Utrechtse eude dicht. Begin 2008 maakte (toen nog) TNT Post bekend dat alle postkantoren in ons land op termijn hun deuren zouden sluiten. Daarvoor in de plaats zouden er postagentschappen in winkels komen. Er waren in het verleden ongeveer 250 postkantoren in ons land.

Neo-industrieel erfgoed onder de rook van Leiden
In de vorige aflevering van dit kwartaalblad hebben we uitvoerig aandacht gegeven aan het verschijnsel van directieketen en bouwketen als blijvende herinnering aan min of meer grootschalige bouwprojecten. Bouwen directieketen werden gepromoveerd tot bijzondere categorie industrieel erfgoed. Deze keer belichten we een replica: het keetje van Oud.

Wijzigingen monumentenwet: accent op herbestemming
Het omgevingsrecht, waaronder de Monumentenwet, blijft in beweging. Op 30 juni jl. haalde de wet van 6 juni 2011 tot wijziging van de Monumentenwet 1988 en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht in verband met de modernisering van de monumentenzorg het Staatsblad (Staatsblad 2011, nr. 330).

Rubriek Monument: Op zoek naar de oude kaarsenfabriek
De faam van Gouda als kaarsenstad is gebleven. Toch komen de Gouda-kaarsen al lang niet meer uit de stad van oorsprong, in onze dagen worden ze gefabriceerd in Polen. De vraag is: zijn er nog sporen van de vroegere bedrijvigheid over? Daarover meer in deze zoektocht naar de oude kaarsenfabriek.

STIELZ 2011 - nummer 3 - september

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Leidse monumenten van morgen
pagina 6   Subsidie voor 500 rijksmonumenten
pagina 7   Station Pijnacker gesloopt
pagina 11   Werken bij HCW in 1973
pagina 16   Directieketen als bijzondere categorie industrieel erfgoed

Redactioneel
De maakbaarheid van de samenleving komt terug in diverse vormen. Was het vroeger vooral een links speeltje (koopkracht, sociale bescherming, werk, sociale samenhang), nu loopt rechts er mee weg (criminaliteitsbestrijding, werk in plaats van uitkering, integratie). Maar er zijn ook beroepsgroepen die dit uitstralen. Zo herinner ik me een artikel over een nieuwbouwwijk in Veghel waar de architect uitgebreid vertelde dat de opzet van de wijk erop gericht was om de sociale cohesie te versterken. Maar in plaats van volleyballende moeders met hun kinderen op de grasveldjes tussen de flats, zoals werd voorgespiegeld, trof de journalist er injectienaalden. In mijn tijd als lid van de gemeenteraad kwam ik ook in aanraking met dit fenomeen. In het kader van de planvorming rond de Aalmarkt was er sprake van een nieuwe steeg tussen de Haarlemmerstraat en de Aalmarkt. De dienstdoende architect hield een verhaal over het ontwerp van de ingang van de steeg aan de Haarlemmerstraat die het effect had dat de consumenten de nieuwe steeg ingezogen werden. Je zit dat aandachtig aan te horen, maar weet ook dat hier een sprookje wordt verteld in een poging de niet bijster populaire extra steeg te realiseren. Architectonische ontwerpen als oplossingen voor politieke problemen.
De reserve die ik heb tegen de maakbaarheid van de samenleving in zijn algemeenheid, en van sommige architecten in het bijzonder heeft me er niet van weerhouden om in mijn dagelijkse werk de sector op te zoeken. Toen de CAO voor de architectenbureaus toe was aan een nieuwe bestuurder aan de kant van de FNV, heb ik gewillig mijn vinger opgestoken. Het lijkt me een interessante sector waar veel gebeurt en waar een duidelijke link ligt met het werk voor STIEL. Een stukje hobby in mijn werk, of een stukje werk in mijn hobby. Het lijkt me heel leuk om te doen.
Van een geheel andere orde is de oproep van de plaatselijke PvdA om een uitkijkpunt over de stad te realiseren in de buurt van het station. Ik zou willen pleiten om de Meelfabriek hiervoor te gebruiken. Vanaf de S op het gebouw, zo heb ik ervaren, heb je een fantastisch uitzicht. De PvdA kan dus gerust zijn, het uitkijkpunt is er al, alleen het moet nog open. Gezien de snelheid waarmee de plannen rond de Meelfabriek zich ontwikkelen, kan het ook nog wel even duren. De Burcht of de parkeergarage boven de AH op de Hooigracht is voor nu nog een redelijk alternatief.
Gerard van Hees

LEIDSE MONUMENTEN VAN MORGEN
Welke gebouwen van nu zullen de monumenten van morgen worden? Het antwoord op die vraag is de inzet van de prijsvraag die in het kader van 50 jaar Monumentenwet in Leiden is georganiseerd door STIEL en de Vereniging Oud Leiden. In de loop van deze zomer selecteerde STIEL vijf panden die wellicht waardevol erfgoed in de sfeer van industrie en techniek opleveren. Oud Leiden concentreerde zich op woonhuizen van hoge kwaliteit. Op de Open Monumentendagen (10 en 11 september) konden de bezoekers van de opengestelde monumenten hun keuze maken.

SUBSIDIE VOOR 500 RIJKSMONUMENTEN
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft dit jaar bijna 58 miljoen euro subsidie toegekend voor de instandhouding van gebouwde, groene en voor het eerst ook archeologische monumenten. Daarmee konden 477 aanvragen worden gehonoreerd. De eigenaren van zo’n 500 rijksmonumenten kunnen beginnen met de uitvoering van een zesjarig instandhoudingsplan.

STATION PIJNACKER GESLOOPT
Het stationsgebouw van Pijnacker, daterend van 1908, is in de afgelopen maand gesloopt. Jaren is er gestreden voor het behoud van het oude station, maar een goede afloop bleef uit.

WERKEN BIJ HCW IN 1973
Onlangs is een serie van bijna zestig historische foto’s over het werk bij de uit Leiden verdwenen metaalindustrie HCW (Hollandse Constructie Werkplaatsen) aan de Zoeterwoudseweg boven water gekomen. De fotograaf is Jan Lens uit Roden. Een selectie van deze historische foto’s in deze aflevering van Stielz.

DIRECTIEKETEN ALS BIJZONDERE CATEGORIE INDUSTRIEEL ERFGOED
Directieketen, bouwketen, werkketen, ze leiden per definitie een tijdelijk bestaan. Hun voortbestaan en herbestemming zijn dus tegenstrijdig. We danken er wel een speciale categorie industrieel erfgoed aan.

STIELZ 2011 - nummer 2 - juni

Inhoud van dit nummer:
pagina 3 Kwekersschoorsteen wordt gerestaureerd
pagina 5 Column Henk Budel
pagina 8 Messen geslepen over Aalmarkt-plan
pagina 10 Fotoparade Naaimachinecentrum
pagina 13 Eeuw geleden: elektrische trams in Leiden
pagina 14 Rubriek Monument: Erfgoed langs de Zaan

Redactioneel
New York
Ik had het genoegen om in mei een week in New York te zijn. Het was een groepsreis met veel wandelingen door de stad. Onze gids, een Nederlander die daar al 35 jaar woonde, had tot voor kort in het vastgoed gezeten. En uiteraard was dat goed te merken in zijn rondleidingen. Niet iedereen kon dat appreciëren, maar voor mij was het met de neus in de boter.

Ik heb zes jaar in de gemeenteraad van Leiden gezeten, en sindsdien kijk ik anders naar steden, vooral als ik op vakantie ben. In New York moest ik in het Central Park denken aan de geplande hoogbouw in de buurt van het Leidse Hout en het verzet ertegen vanuit de buurt. En bovenop het GE Building bij Rockefeller Center dwaalden mijn gedachten af naar de hoogbouwvisie van de gemeente Leiden. Hoewel New York een geweldige uitstraling heeft, blijf ik me verbazen hoe ze prachtige gebouwen en mooie kerken weten te verstoppen tussen wolkenkrabbers. Ook zijn daar plekken waar de zon nooit schijnt. En niemand maakt zich daar druk over.

De pakhuizen van Manhattan zijn nu verbouwd tot dure appartementen, een mooi voorbeeld van hoe in NY industrieel erfgoed wordt hergebruikt. Ook veel filmstudio’s zitten daar nu in. In Chelsea kwamen we een mooi voorbeeld tegen van "out of the box"-denken: een oude spoorlijn, niet gelegen op straathoogte,maar zo’n 8 meter daarboven, verloor in de loop der jaren zijn functie. Afbreken was een dure aangelegenheid, reden waarom iemand op het idee kwam om de spoorlijn te laten liggen en naar nieuwe functies op zoek te gaan. Op het gedeelte waar wij een bezoek brachten, is een stadstuin aangelegd, compleet met wandelpad. Goedkoper dan afbreken en voor zo’n drukke stad een oase van rust.

Zo kan het dus ook. New York, een stad van relaxedheid en tolerantie, maar ook een inspiratiebron voor het werk van STIEL Ik ben onze gids er uitermate dankbaar voor. Ik stuur hem een kaartje.

Kwekersschoorsteen wordt gerestaureerd
Symbool van Leids agrarisch verleden De bedrijfsschoorsteen aan de Vliststraat in de Leidse Roomburgerpolder, die in een sterk vervallen staat verkeert, zal voortbestaan. Deze kwekersschoorsteen wordt in de loop van dit jaar gerestaureerd. De gemeente, die zo’n 70.000 euro neertelt voor de restauratie, ziet de schoorsteen vooral als symbool van het agrarisch verleden van Leiden.

Messen geslepen over Aalmarkt-plan
Het nieuwe Aalmarkt-plan, zoals dat in de zomer van 2009 werd gepresenteerd door wethouder Van Woensel, voorziet in een doorbraak voor een nieuwe steeg ter hoogte van ‘het gat van Van Nelle’. Inmiddels zijn de messen geslepen en is de eerste termijn verstreken voor het maken van bezwaren tegen het nieuwe voorontwerp bestemmingsplan Aalmarkt-Mandemakerssteeg e.o. Eind van het afgelopen jaar diende de Stichting Aalmarktgebied haar bezwaarschrift in. Daarin komen nogal wat pijnpunten voor.

Eeuw geleden eerste elektrische trams in Leiden
Vrijdag 1 juli is het een eeuw geleden dat de eerste elektrische trams in Leiden gingen rijden. Zie ook de achterpagina van Stielz met foto’s en tekst over dit onderwerp van het tijdschrift Op de Rails, 39e jrg. 1971-8. Naar aanleiding hiervan een kort overzicht van de Leidse tramhistorie.

STIELZ 2011 - nummer 1 - maart

Inhoud van dit nummer:
pagina 3 STIEL's actielijst: Onderhoud voor Nieuw Werklust verplicht Lot Van der Klaauw-toren ongewis
pagina 5 Monumentenbeleid in nieuwe banen
pagina 6 Afscheid van Wernink Beton
pagina 9 Afscheid van naaimachinecentrum: Steenstraat 12 blijft in volle glorie
pagina 16 Zwarte Tulpprijs voor bollenschuur Van der Salm in Lisse
pagina 17 Nieuwe bestemming voor historisch bloembollenbedrijf Veelzorg
pagina 18 Rubriek Monument: Ontwerpen in een oude zeepfabriek
pagina 19 Jaarverslag STIEL 2010

Redactioneel
NIEUW WERKLUST
STIEL wil vooral met goede argumenten invloed uitoefenen. Maar soms hanteren we ook het juridische middel om zaken aan te kaarten. Zoals in het geval van Nieuw Werklust. Nieuw Werklust is een rijksmonument in de gemeente Rijnwoude, het ligt aansluitend aan de Rijnekeboulevard langs de Rijn richting Hazerswoude Rijndijk. Dit Rijksmonument wordt niet onderhouden door de eigenaar. Stiel heeft de gemeente Rijnwoude aangeschreven om de eigenaar tot onderhoud te dwingen. Weliswaar kent de Monumentenwet geen onderhoudsplicht, maar recente jurisprudentie en de behandeling van de nieuwe Monumentenwet in de Tweede Kamer wijzen in die richting.
Het College van Burgemeester en Wethouders van Rijnwoude wees ons verzoek eind vorig jaar af. Wij legden deze afwijzing voor aan de Commissie van Beroep en Bezwaar, die vervolgens ons allemaal (gemeente, eigenaar en STIEL) uitnodigde voor een zitting. Ter zitting blijkt de gemeente van mening te zijn veranderd en wil alsnog naar de mogelijkheden kijken van gedwongen onderhoud. Zeer tegen de zin van de eigenaren, de familie Blanken uit Voorschoten. Een schoondochter doet het woord en een lange reeks klachten komt voorbij. Het lijkt alsof de familie Blanken zelf slachtoffer is van allerlei instanties en enige verantwoordelijkheid om "points of no return" te vermijden beluisteren we niet in haar bijdrage. De door ons gebezigde beschrijving van "om onderhoud schreeuwend Rijksmonument" wordt als populisme weggezet. Ook wordt ons verweten dat we niet met hen in contact zijn getreden, met volledige miskenning dat het hier om een aansporing gaat van STIEL in de richting van de gemeente Rijnwoude. Op de vraag of dat zin had gehad gegeven de litanie in onze richting, krijgen we het antwoord dat het nu geen zin meer heeft.
We kunnen de volgende dag bellen voor de uitslag, die later op schrift zal worden gezet. De commissie honoreert ons verzoek en zal de gemeente Rijnwoude adviseren de eigenaren aan te sporen tot onderhoud. Nog dezelfde dag belt de schoondochter, of we willen overleggen. Dat verzoek hebben we op dit moment in beraad.

"Monumentenbeleid in nieuwe banen"
Het monumentenbeleid wordt in nieuwe banen geleid. Dat wil zeggen: minder regels en voorschriften en méér vrijheid voor de eigenaren van monumenten. Zo kunnen in de nieuwe opzet verbouwingen achter de voorgevel zonder vergunning worden uitgevoerd. De Tweede Kamer is begin februari akkoord gegaan met de nieuwe regeling, alleen de Partij van de Arbeid stemde tegen. "Wij zijn voorstander van een groot deel van de nieuwe opzet", aldus PvdA-woordvoerder Jetta Klijnsma, "maar wij vinden dat de gemeenten inzicht moeten hebben in wat er achter de voorgevel van de monumenten gebeurt." Een locale meldingsplicht voor verbouwingen aan monumenten achtte een meerderheid van de Kamer echter niet nodig, evenmin als trouwens staatssecretaris Halbe Zijlstra.

Afscheid van Wernink Beton
In april 2010 is Wernink Beton officieel uit Leiden verhuisd en daarmee is weer een stukje echte Leidse industrie uit de stad verdwenen. De beton- en kalkfabriek huisde sinds het begin van de 19e eeuw in Leiden. Met Jan ten Have, hoofd van de Technische Dienst, blikken we terug op de geschiedenis van deze bekende Leidse fabriek.

Afscheid van naaimachinecentrum: Steenstraat 12 blijft in volle glorie
Alweer verdween een vertrouwde middenstander uit de Steenstraat. Na veertig jaar sloot het Naaimachinecentrum op nummer 12 / 12A eind december zijn deuren. In de reeks karakteristieken van de oostzijde van de Steenstraat aandacht voor bedrijf, pand en exploitant..

Zwarte Tulpprijs voor bollenschuur Van der Salm in Lisse
LISSE – De achtste Zwarte Tulp Prijs voor behoud van bollenschuren is op donderdag 10 februari jl. in Lisse uitgereikt aan Freek van der Salm en Hanneke Crezée, bewoners van de voormalige bollenschuur aan de Vuursteeglaan 9A in Lisse..

Nieuwe bestemming voor historisch bloembollenbedrijf Veelzorg
HILLEGOM – De ontwikkelingsmaatschappij BOEi heeft de historische gebouwen van Kwekerij Veelzorg aan de Hillegomse Stationsweg gekocht. Het monumentale bloembollenbedrijf van J.H. Veldhuyzen van Zanten Azn. B.V. zal de komende jaren een nieuwe bestemming krijgen. Daarover heeft BOEi een intentieovereenkomstgesloten met de gemeente Hillegom.

© Stichting Industrieel Erfgoed Leiden