Logo Stiel
Industrieel Erfgoed in Leiden

STIEL

STIELZ 2009 - nummer 4 - december

STIELZ 2009 - nummer 4 - december

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   De ondergang van het Drukkerijmuseum
pagina 4   Boerhaaveterrein: de stand van zaken
pagina 6   Kunst & Industrie 2 - Heijenbrock
pagina 9   Einde aan Edek
pagina 14   Een leven tussen leer en wol
pagina 16   Rubriek Monument
pagina 17   Wel en wee van bedrijfscollecties

Redactioneel
Vierkant in Vierkant, een kleine geschiedenis
Op het Stationsplein staat nu nog de voorlopige versie van dit ontwerp. In hout, maar als de stichting erin slaagt 350.000 Euro bijeen te brengen zal het blijvend vorm krijgen in beton op dezelfde plek.
Wie op weg naar het station de moeite neemt het monument te zien, krijgt misschien wel een dada-gevoel. Wat beton op het plaveisel, een hek er omheen met daaraan een paar A4-tjes met informatie in twee talen. Vierkant in Vierkant, Square inside Square. Speels. In de tekst staat "dat er een 12 meter hoog plastiek komt naar een ontwerp van Theo van Doesburg uit 1917. Dat hij met het ontwerp een tweede prijs won in een wedstrijd voor een fontein op het stationsplein in Leeuwarden. Dat een stichting Vierkant in Vierkant zich al meer dan 10 jaar inzet om het ontwerp in Leiden uitgevoerd te krijgen als hommage aan een belangrijke Leidse kunstenaar, maar vooral omdat het esthetisch en universeel is en goed zou passen tegen de achtergrond van hoogbouw die ook door De Stijl is geïnspireerd."
In Leiden maakte Ron Mittelmeijer in 1998 een reconstructie van Vierkant in Vierkant, kort nadat officieel de gelijknamige stichting was opgericht als postuum eerbetoon aan Elly Kerckhoffs, het PvdA-raadslid dat zich in 1989 sterk had gemaakt om Vierkant in Vierkant op het Stationsplein te realiseren.
Direct na de oprichting van de stichting Vierkant in Vierkant zijn er bouwtekeningen gemaakt, is er een bouwaanvraag ingediend en een sponsorprogramma opgesteld. Toen strandden de plannen in de discussies over de inrichting van het Stationsplein. De stichting bleef actief en alert. Nadat jarenlang Leiden Weer Gezellig/De Groenen er aandacht aan had besteed, werd in november 2007 door de gemeenteraad van Leiden de motie "de STIJL" (GroenLinks, Posthuma) aangenomen, die aandrong op de uitvoering van het ontwerp op korte termijn bij de herinrichting van het stationsgebied. Omdat Posthuma, mijn opvolger als fractievoorzitter van GroenLinks, die avond afscheid nam, was ik er op de publieke tribune bij. En nu hebben we, naast een tentoonstelling in De Lakenhal over Van Doesburg en De Stijl, eindelijk Vierkant in Vierkant op het Stationsplein. De aanhouder wint.

Gerard van Hees

De ondergang van het Drukkerijmuseum
Met het Drukkerijmuseum is het gedaan. Eigenaar Cornelis Schenk (77) heeft het grootste deel van zijn verzameling verkocht naar het buitenland. Een belangrijk deel gaat naar een drukkerijmuseum op Kreta, dat het eigendom is van een Griekse krantenuitgever. De kans voor de gemeente Leiden om een volwaardig drukkerijmuseum binnen haar grenzen te hebben, is daarmee verkeken. Schenk betreurt het dat bij de gemeente het industrieel verleden van de stad kennelijk zo weinig in tel is.

Boerhaaveterrein: de stand van zaken
In het afgelopen jaar is er tussen STIEL, de universiteit en de gemeente heel wat te doen geweest over de 'cité médicale', de laboratoria tussen het nieuwe LUMC en de Wassenaarseweg. Aanvankelijk leek de universiteit haar hergebruikplannen te kunnen doorzetten zonder zich over het monumentale karakter van deze panden druk te willen of te moeten maken. Maar in enkele indringende gesprekken tussen de drie partijen heeft STIEL weten te bereiken dat de gebouwen vrijwel ongewijzigd behouden zullen blijven.

Heijenbrock: Nederlands enige echte industrieschilder
In de serie over industrieel erfgoed in de beeldende kunst deze keer aandacht voor de enige onvervalste industrieschilder van ons land: Herman Heijenbrock (1871-1948). Hij is de enige die met recht aanspraak kan maken op deze benaming. Heijenbrock is de man die met zijn pastels op zwart papier de beginperiode van de industriële revolutie in ons land en enkele andere Europese landen heeft vastgelegd. De laatste jaren is er een hernieuwde belangstelling voor het werk van deze schilder, die zich na bezoeken aan de Borinage vooral richtte op de zware industrie.

Einde aan Edek
In de vorige twee afleveringen (juni en september) van dit blad schetsten we de lotgevallen van een villa met bedrijfsruimte aan de Rijnsburgerweg 132 in Oegstgeest, wat later het adres Merelstraat 1 A in Leiden werd. Begonnen als bloembollenkwekerij bood het complex plaats aan een meubelmakerij, een sigarenmakerij en een reclamebordenfabriek met fabricage van speelgoed en huishoudelijke artikelen. Dit derde en laatste artikel verhaalt de wederwaardigheden van de allerlaatste functies van het gebouw, die van matrassenfabriek en stoffeerderij, 1952-2009. En dan is er ook nog een witte plek gevuld, een boter- en kaasbedrijf in de jaren twintig.

Een leven tussen leer en wol
Het is een arbeid die in vroeger dagen nog veel in de stad te zien was: het vellenploten. Jaap Marijt (1927) werkte tot 1971 - toen hij met leren artikelen op de markt ging staan - als vellenploter aan de Kijfgracht in Leiden. Ruwe vellen werden in de gracht gereinigd en van de wol ontdaan, om de wol en het leer vervolgens te verkopen. Marijt vertelt over dit bijzondere beroep.

© Stichting Industrieel Erfgoed Leiden