Logo Stiel
Industrieel Erfgoed in Leiden

STIEL

STIELZ 2008 - nummer 1 - maart

STIELZ 2008 - nummer 1 - maart

Inhoud van dit nummer:
pagina 3   Presentatie boek over kinderarbeid
pagina 7   Historische gevelreclames weer in trek
pagina 10   De steendrukkerij firma Trap
pagina 15   Enorme zaak, enorme stoel
pagina 17   Trekvaart van belang voor economie
pagina 21   Bedrijfsarchieven / Energetica geeft strijd op

Redactioneel
In ons boek over kinderarbeid is er aandacht voor het kamerlid Sam van Houten, die het wetsvoorstel indiende om kinderarbeid in te perken tegen de wil van veel fabrikanten en het liberaal-conservatieve establishment in. Oud-wethouder Rogier van der Sande sprak daarom bij de presentatie van het boek over het belang van lef van politici en bestuurders om keuzes te maken tegen de heersende stroom in (zie elders in dit nummer een verslag van de presentatie).
Van Houten heeft een belangrijke rol gespeeld in de Leidse regio. Als minister van binnenlandse zaken heeft hij in 1896 de wet tot stand gebracht die Leiden uitbreidde met grondgebied van Leiderdorp, Oegstgeest en Zoeterwoude. Lang is gemeentelijke herindeling uit het nieuws geweest, maar sinds de jaren '60, en zeker sinds de jaren '90 staan ze weer op de bestuurlijke agenda. Een gemeente heet al snel te klein om nog zelfstandig allerlei functies te vervullen. Het getuigt daarom nu van lef om te pleiten voor het behoud van kleinere gemeenten. Er zijn echter goede argumenten voor. Ze kunnen soms toegankelijker zijn voor burgers, en vormen vaak een historisch gevormde gemeenschap (dat spreekt een historische organisatie natuurlijk aan). Bovendien blijkt hun bestuurskracht helemaal niet zo slecht. Zo gaven rapporten aan dat de bestuurskracht van Zoeterwoude sterker zou zijn dan van Leiden.
U zult mij dus niet horen pleiten om in navolging van Van Houten Zoeterwoude bij Leiden te voegen. Toch zou Zoeterwoude één aspect van Leiden mogen overnemen.
De gemeente Leiden toont steeds vaker een historische reflex. In de Erfgoednota uit 2006 zegde zij al toe bij alle besluiten op het vlak van ruimtelijke ordening (zoals bestemmingsplannen) speciaal stil te staan bij de gevolgen voor het historisch erfgoed. Ook zijn de Leidse stadsbestuurders bereid om met de Leidse historische organisaties te overleggen over monumentale en historische kwesties.
Ook wordt STIEL zelf gepolst bij planontwikkeling vanwege haar betrokkenheid bij industrieel erfgoed. Vooraf kennis en kunde kunnen leveren over de industriële waarde van panden, kan verzet achteraf tegen overheidsbeslissingen voorkomen.
Een historische reflex bij het stadsbestuur helpt zo niet alleen de besluitvorming te bespoedigen, maar ook de herinnering aan het verleden levend te houden.
In Zoeterwoude wil het tot verdriet van de monumentencommissie nog niet echt vlotten met de erkenning van erfgoed op bijvoorbeeld het Omtzigt-terrein aan de Oude Rijn. De ontwikkeling van een historische reflex zou het bestuur van zo'n oud dorp sieren. Het lef dat Zoeterwoudse bestuurders al hebben om te pleiten voor het behoud van Zoeterwoude, zou daarom aangevuld mogen worden met lef om Zoeterwoudse geschiedenis te bewaren tegen de bouwstroom in.
Hans Vollaard

Presentatie boek over kinderarbeid
In samenwerking met de Dirk van Eck-stichting en uitgeverij Primavera Pers heeft STIEL gezorgd voor een verfrissende, in onze tijd passende heruitgaaf van J.J. Cremer’s novelle Fabriekskinderen, die in 1863 het licht zag. Cremer richtte zich in zijn werkstuk vol dramatiek, dat zich in Leiden afspeelt, tegen de kinderarbeid. Op 7 maart 1863 droeg Cremer zijn novelle voor in het Haagse Diligentia. Het zou nog elf jaar duren voordat het kinderwetje van de liberaal Samuel van Houten de ergste uitwassen van de kinderarbeid beteugelde. Op 7 maart van dit jaar – precies 145 jaar later – vond de presentatie van de nieuwste heruitgaaf van Cremer’s werkstuk plaats. STIEL-voorzitter Hans Vollaard bood de liberaal Rogier van der Sande, oud-wethouder van Leiden en vice-voorzitter van de landelijke VVD, het eerste exemplaar van het boek aan tijdens een bijeenkomst in het Scheltema-complex.

Historische gevelreclames weer in trek
Jarenlang keek niemand er naar om, maar nu beleven historische muurreclames een revival.
Eenmaal gerestaureerd, geven ze stad en platteland een kleurig aanzien en houden ze de herinnering aan voorbije tijden levend. Naar een goed Hollandse traditie is er stichting voor activiteiten op dit gebied, de Stichting Tekens aan de Wand, die al langer bestaat maar begin dit jaar besloot om meer in de openbaarheid te treden. In eerste aanleg met een themabijeenkomst en ingebruikneming van een eigen website www.historischegevelreclames.nl.

Enorme zaak, enorme stoel
Het was een echte blikvanger in de Haarlemmerstraat: de enorme houten stoel die jarenlang voor het pand van meubelfirma Wisse & Snelderwaard stond. De stoel trekt nog steeds de aandacht, nu echter midden in een woonwijk in Voorschoten waar Gerard Wisse met zijn vrouw Karin terugkijkt op de rijke geschiedenis van de laatste grote meubelzaak in het centrum van Leiden.

Trekvaart van belang voor economie
De nu 350-jarige trekvaart Haarlem – Leiden is eeuwenlang van grote economische betekenis geweest voor zowel beide steden als het gehele, dertig kilometer lange tussengebied. Vanaf de zeventiende eeuw vestigden zich tal van uitspanningen, buurtschappen, woonwijken en bedrijventerreinen langs de route van de trekschuit. De jaagpaden transformeerden gaandeweg tot drukke verkeerswegen en ook de treinverbinding werd halverwege de 19e eeuw pal naast de vaart aangelegd. Met recht kan worden gesteld dat de Leidse- ofwel Haarlemmertrekvaart vanaf de 17e eeuw (beeld)bepalend is geweest voor de ontwikkeling van het omliggende gebied.

© Stichting Industrieel Erfgoed Leiden